Ο πολιτικός ρεαλισμός του Θουκυδίδη και του Τόμας Χόμπς

04/02/2021,

Μοιραστείτε το άρθρο στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης

Τίνα Αγαπίου

Διεθνολόγος – Λευκωσία

Η Ρεαλιστική σχολή σκέψης στις Διεθνείς Σχέσεις επικαλέστηκε τόσο τον Θουκυδίδη όσο και τον Τόμας Χόμπς ως δύο από τους πνευματικούς προγόνους της, προτείνοντας ότι οι βασικές πεποιθήσεις και απόψεις αυτών των δύο πολιτικών στοχαστών μπορούν να ταξινομηθούν ως «Κλασσικός Ρεαλισμός». Θα θεωρηθεί σκόπιμο να συζητήσουμε τις βασικές αρχές του πολιτικού ρεαλισμού, ώστε να αντιπαραβληθούν οι όποιες παραδοχές του Θουκυδίδη και του Χόμπς στις κλασσικές θεωρίες Ρεαλισμού, μέσω μιας σύντομης προσφυγής στις βασικές ρεαλιστικές αρχές με εμπλουτισμό συζήτησης, συγκρίνοντας τις απόψεις των δύο σπουδαίων πατέρων του «κλασσικού ρεαλισμού» σε σημαντικά θέματα του διεθνούς συστήματος, όπως το κράτος και το άτομο στις διεθνείς σχέσεις και τέλος, τις αιτίες και τις αιτιολογήσεις του πολέμου.

Ο Πολιτικός Ρεαλισμός αντιλαμβάνεται τις διεθνείς σχέσεις κυρίως ως έναν αγώνα αυτοτελών συμφερόντων, των κυρίαρχων κρατών που συμμετέχουν σε ένα παιχνίδι εξουσίας-πολιτικής, ένα "Παιχνίδι μηδενικού αθροίσματος" (zero-sum game). Το διεθνές σύστημα, σύμφωνα με αυτήν τη σχολή σκέψης, είναι ένα ηθικό και χωρίς αξία περιβάλλον στο οποίο το κράτος θεωρείται ως ένας λογικός και ενιαίος παράγοντας που βρίσκεται σε συνεχή σύγκρουση με τις άλλες καταστάσεις του συστήματος λόγω της έλλειψης μιας κυρίαρχης παγκόσμιας κυβέρνησης (αναρχία). Στοιχεία από την απαισιόδοξή τους άποψη για την ανθρώπινη φύση, ο μόνος τρόπος για την επίτευξη ασφάλειας στο διεθνές σύστημα, σύμφωνα με τον πολιτικό ρεαλισμό, είναι η δημιουργία μιας Ισορροπίας- Δύναμης μεταξύ των πιο ισχυρών κρατών του συστήματος.

Τα κείμενα του Θουκυδίδη, εμπλουτίζονται από τις συγκεκριμένες βασικές ρεαλιστικές υποθέσεις. Τονίζοντας την πραγματική έννοια της πολιτικής εξουσίας, μέσω της Ιστορίας του Πελοποννησιακού Πολέμου, ένα από τα κύρια επιχειρήματά του Θουκυδίδη είναι, ότι οι «ισχυροί» οφείλουν να κυβερνούν τους «αδύναμους», καθώς είναι οι μόνοι που κατέχουν τη ζητούμενη δύναμη να το πράξουν. Ο Θουκυδίδης ασχολείται με θέματα όπως το δίλημμα ασφαλείας, την ισορροπία δύναμης και διαχείριση δικαιοσύνης και ηθικής στις διεθνείς σχέσεις. Ωστόσο, σε ποιο βαθμό συμφωνεί ή διαφωνεί με τον πολιτικό ρεαλισμό σε αυτά τα θέματα, θα διαφανεί αργότερα.

Το 1651, ο Άγγλος πολιτικός φιλόσοφος – στοχαστής, πατέρας της μοντέρνας πολιτικής φιλοσοφικής σχολής, μέσα από το «Λεβιάθαν», ίσως το σπουδαιότερο του έργο, αναφέρεται σε παρόμοιες έννοιες. Η ιδέα του για το «κράτος της φύσης» ενσωματώνει μερικές από τις κύριες ρεαλιστικές αρχές, ώστε να διατηρηθεί η κοινωνική ειρήνη. Ο Χομπς δημιουργεί κάποιο τέχνασμα, τον Λεβιάθαν, (το Κράτος), είτε με τη μορφή της απόλυτης μοναρχίας είτε της κοινοβουλευτικής δημοκρατίας. Ο Λεβιάθαν λοιπόν αναλαμβάνει την προστασία των πολιτών από εξωτερικούς και εσωτερικούς παράγοντες, μέσω του στρατού και της αστυνομίας. Σημαντικό καθήκον, η προστασία των πολιτών από τον ίδιο τον Λεβιάθαν. Σημαντικό σημείο αναφοράς, από αυτήν την ιδέα πηγάζει το Σύνταγμα ως «αυτοπεριορισμός της εξουσίας». Ο Χομπς με την θεωρία αυτή λοιπόν αρνείται το δικαίωμα επανάστασης εναντίον του κοινωνικού συμβολαίου (έννοια η οποία θα ονομαστεί έτσι αργότερα από τον Λοκ). Όταν όμως ο Λεβιάθαν δεν φροντίζει πια για την ειρήνη και άμυνα των πολιτών, τότε το συμβόλαιο ακυρώνεται και το κράτος μπορεί να διαλυθεί. Οι άνθρωποι γυρίζουν στον φυσικό νόμο, έως ότου γίνει κάποιο νέο συμβόλαιο.

Όμως, εδώ και πάλι, οι περιορισμοί που θέτει ο Χόμπς σε κάθε μία από αυτές τις υποθέσεις θα πρέπει να λαμβάνονται προσεκτικά υπόψη ως συγκριτική αντίθεση των απόψεών του σχετικά με τον πολιτικό ρεαλισμό του Θουκυδίδη. Και οι δύο πολιτικοί στοχαστές υιοθετούν τη ρεαλιστική άποψη του διεθνούς συστήματος ως μια θέση αναρχίας χωρίς αξία και ηθική, όπου τα κράτη ζουν υπό έναν συνεχή φόβο επίθεσης ή προδοσίας από άλλους και έτσι αντιμετωπίζουν ένα δίλημμα ασφαλείας. Ο Θουκυδίδης, αναλαμβάνοντας το ζήτημα της αναρχίας στο διεθνές σύστημα, συμφωνεί με τη ρεαλιστική άποψη, αναφέροντας πως σε ένα σύστημα όπου δεν υπάρχει κυρίαρχη εξουσία, ο μόνος τρόπος για να διατηρηθεί η τάξη είναι μέσω μιας μορφής Ισορροπίας Δύναμης, που - στην περίπτωση του Θουκυδίδη - παίρνει τη μορφή του ισχυρού ασκώντας τη δύναμή του πάνω στους αδύναμους. Συγκριτικά, ο Χόμπς, εκφράζει μια διαφορετική άποψη. Ξεκινώντας από τη θεωρία του για το «κράτος της φύσης», παραδέχεται ότι χωρίς μια παγκόσμια κυβέρνηση, το σύστημα υπόκειται σε κατάσταση αναρχίας και «ενός πολέμου όπως κάθε ανθρώπου εναντίον κάθε ανθρώπου».

Ο Χόμπς αντιτίθεται στην άποψη ότι υπό τέτοιες συνθήκες είναι ο ισχυρός που καθορίζει τη σειρά του διεθνούς συστήματος. Σύμφωνα με τη θεωρία του για το «Κράτος της Φύσης», κάθε άνθρωπος είναι ίσος και έτσι «ο πιο αδύναμος έχει αρκετή δύναμη για να σκοτώσει τον ισχυρότερο, είτε με μυστική μηχανική είτε με ομοσπονδία με άλλους που βρίσκονται στον ίδιο κίνδυνο με τον ίδιο». Η τάξη, σύμφωνα με τον Hobbes, διατηρείται μάλλον από έναν «γενικό κανόνα της λογικής» που είναι ότι «κάθε άνθρωπος πρέπει να επιδιώκει την ειρήνη» και δεδομένου ότι κάθε άνθρωπος είναι ίσος σε δύναμη και επιθυμίες, υπάρχει βεβαιότητα ότι αυτή η αρχή θα τηρηθεί εφόσον δεν διακυβεύεται η ασφάλειά σας. Αυτό οδηγεί στον ρεαλιστικό ισχυρισμό ενός ηθικού και χωρίς αξία διεθνούς συστήματος. Σύμφωνα με τον πολιτικό ρεαλισμό, το κράτος αναλαμβάνει τον πρωταρχικό και απλώς αυτοτελή λογικό παράγοντα, όπου δεν μπορεί να υπάρξει καθολικό σύνολο ηθών ή αξιών. Ο Hobbes υποστηρίζει ότι οι άνδρες έχουν μια ισχυρή και συνεχή επιθυμία για ειρήνη και έτσι, θα χρησιμοποιούν πάντα τη δύναμή τους για να «αποκτήσουν κάποιο προφανές καλό μέλλον.» Ισχυρίζεται επίσης ότι η ειρήνη και η ασφάλεια σε ένα διεθνές σύστημα χωρίς γενική αρχή μπορεί να επιτευχθεί μόνο μέσω της συνεργασίας μεταξύ κρατών και μεταξύ ατόμων.

Αυτό οδηγεί στο επόμενο σημείο, σε άτομα και κράτη - τη συνεργασία. Ο πολιτικός ρεαλισμός με ορθή τοποθέτηση, δεν αναγνωρίζει καμία πραγματική δυνατότητα για τα κράτη να σχηματίσουν επιτυχημένες συμμαχίες, καθώς κανένα κράτος δεν μπορεί να εμπιστευτεί, μια και υποχρεούται να βασιστεί μόνο στο προσωπικό του συμφέρον και δεν δίνει μεγάλη προσοχή σε αυτό που συμβαίνει σε άλλα κράτη του συστήματος. Ο Θουκυδίδης αν και δεν αγνοεί την πιθανότητα - είναι πολύ σκεπτικός για τις πιθανότητες επιτυχίας μιας ενδεχόμενης μορφής συνεργασίας, δεδομένης της αναρχικής δομής του διεθνούς συστήματος και των αποκλειστικών συμφερόντων κρατών.

Ίσως η πιο σημαντική έννοια στον πολιτικό ρεαλισμό, είναι ο πόλεμος και οι αιτίες και οι αιτιολογήσεις του. Σύμφωνα με τον πολιτικό ρεαλισμό, ο πόλεμος είναι αναπόφευκτος σε ένα διεθνές σύστημα όπου ο κανόνας είναι η αναρχία. Καθώς τα άτομα που πεινούν για την εξουσία οδηγούν τα κράτη τους στην επιδίωξη του εθνικού συμφέροντος, η εκπλήρωση του τελευταίου μπορεί μερικές φορές να επιτευχθεί μόνο μέσω σύγκρουσης ή με χρήση βίας. Ο Θουκυδίδης συζητά επιτέλους τον πόλεμο και τις συγκρούσεις στην Ιστορία του Πελοποννησιακού Πολέμου καταλήγοντας στο συμπέρασμα ότι «Αυτό που έκανε τον πόλεμο αναπόφευκτο ήταν η ανάπτυξη της αθηναϊκής δύναμης και ο φόβος που προκάλεσε αυτό στη Σπάρτη», εντοπίζοντας έναν από τους κύριους λόγους για τον πόλεμο, το φόβο.

Ο Θουκυδίδης βλέπει τον φόβο ως ένα από τα παγκόσμια ανθρώπινα χαρακτηριστικά που οδηγεί σε μια κακή ανθρώπινη φύση και κατά συνέπεια κακή ανθρώπινη συμπεριφορά. Με την αποσταθεροποίηση του Ισοζυγίου Δύναμης, η οποία, σύμφωνα με τον Θουκυδίδη, είναι το μόνο μέσο για την επίτευξη ειρήνης, η ανάπτυξη της εξουσίας στην Αθήνα έκανε τους Σπαρτιάτες να αισθάνονται όλο και πιο ανασφαλείς και έτσι άρχισαν να προετοιμάζονται να αμυνθούν, αντικατοπτρίζοντας τη ρεαλιστική άποψη, καθώς υποστηρίζει ότι χωρίς ισορροπία δύναμης δεν μπορεί να υπάρξει ειρήνη, δείχνει επίσης πόσο εύκολα μπορεί να διαταραχθεί η ισορροπία, ώστε να προκαλέσει πόλεμο.

Η άποψη του Χόμπς, αντίθετη με αυτή του Θουκιδίδη, δηλώνει ότι ο πρωταρχικός στόχος κάθε ανθρώπου «είναι: να αναζητήσει την ειρήνη και να την ακολουθήσει». Αυτό και μόνο υποδηλώνει ότι ο Χόμπς δεν βλέπει τον πόλεμο ως απαραίτητο μέσο σε έναν κόσμο αναρχίας, αλλά μάλλον ότι αν κάθε άνθρωπος συμμορφωθεί με αυτόν τον νόμο, δεν θα υπάρχει ανάγκη για πόλεμο, καθώς «οι ορθολογικοί άρχοντες δεν θα ενεργούν με άσκοπα επιθετικό τρόπο.

Ωστόσο, παρόλο που αυτές οι υποθέσεις διαφέρουν από τη λογική του πολέμου που προβάλλεται από τον πολιτικό ρεαλισμό και από τον Θουκυδίδη, η ανάλυση της άποψης του Χόμπς για τον πόλεμο και τη σύγκρουση δεν μπορεί παρά να δημιουργήσει τροφή για σκέψη. Στον Λεβιάθαν του Χόμπς ένα εδάφιο περιγράφει περιστάσεις υπό τις οποίες μπορεί να δικαιολογηθεί ο πόλεμος: «κάθε άνθρωπος πρέπει να επιδιώκει την ειρήνη, εφόσον έχει την ελπίδα να το αποκτήσει. Και πότε και όταν δεν μπορεί να το αποκτήσει, ώστε να μπορεί να αναζητήσει, και να χρησιμοποιήσει, όλες τις βοήθειες και τα πλεονεκτήματα του πολέμου.» Ως εκ τούτου, όσον αφορά το θέμα του πολέμου, στα έργα του Χόμπς και του Θουκυδίδη, ενδεικνύεται η χρυσή τομή του πολιτικού ρεαλισμού, μέσω αναφοράς, όπου ο πόλεμος μπορεί να δικαιολογηθεί για λόγους επιδίωξης του εθνικού συμφέροντος, ωστόσο, διατυπώνοντας τις διαφορές ως προς το «νόμιμο» εθνικό συμφέρον.

Για τον πολιτικό ρεαλισμό ό, τι είναι προς το συμφέρον του κράτους και δεν μπορεί να επιτευχθεί με κανένα άλλο τρόπο θεωρείται ως δικαιολογία. Κατά τον Χόμπς η αναζήτηση ειρήνης, ο νόμιμος λόγος να πάμε στον πόλεμο. Ο Θουκυδίδης, πάλι, βλέπει το πρόβλημα στην ανθρώπινη φύση που προκαλεί την κακή ανθρώπινη συμπεριφορά και ως εκ τούτου οδηγεί στο ξέσπασμα του πολέμου.

Συνολικά, έχει αποδειχθεί πως Θουκυδίδης, γενικά, τείνει να είναι πιο κοντά στον πολιτικό ρεαλισμό από την άποψη του από τον Χόμπς.

(Οι βασικές ρεαλιστικές ιδέες για το διεθνές σύστημα, για τα άτομα και τα κράτη και σχετικά με τις αιτίες και τις αιτιολογήσεις του πολέμου βρίσκονται σε ένα μεγαλύτερο ή μικρότερο βαθμό στα έργα των δύο, Hobbes και Θουκυδίδη).


Μοιραστείτε το άρθρο στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης

VIDEOS

ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΑ ΑΡΘΡΑ